قسمت دوم

 

خط نستعلیق یکی از زیباترین و دلنشین‌ترین انواع خط است که به خط ایرانی و فارسی هم شهرت دارد. این نوع خط چون انحنا ندارد و کج و معوج نوشته نمی‌شود، عیوب آن زود آشکار می‌گردد. هنرمند خوش‌نویس خط نستعلیق باید از قدرت و توانایی و مهارت بسیاری برخوردار باشد تا بتواند در زمرة خوشنویسان به حساب آید و چنانچه به سمت استادی رسید مقام و منزلت والایی دارد که به نظر نگارنده، مهم‌تر از مقام استادی در سایر خطها می‌باشد. همان طوری که خطوط نستعلیق میرعماد حسنی حدود چهار صدر سال است چون خورشیدی تابناک در جهان هنر خوشنویسی می‌درخشد و کسی را مقابله با او میسر نبوده است اما خوشنویسان معروف خطهای دیگر به این پایة شهرت نرسیده‌اند. اینک برخی از خوشنویسان نستعلیق اصفهان را معرفی می‌نماییم:
باباشاه اصفهانی: از معروفترین خوشنویسان زمان خود بوده و تا آن زمان کسی به درجة او نرسیده است. لطافت خطش را در درجة اعجاز و حسن خطش را خداداد دانسته‌اند. صاحب تاریخ عالم آرای عباسی او را از بزرگترین استادان نستعلیق زمان شاه طهماسب صفوی دانسته است. باباشاه شعر هم می‌گفته و «حالی» تخلص می‌کرده، این سه بیت از اوست:

واضع خط نسخ تعلیـق بشنو سخنی زروی تحقیـق
بالای الف سـه نقطـه بایـد امــا بــه همان قلم که آیــد
یک نقطه بس است گردن با شش نقطــه درازی تن بــا
از وقایع جالب توجه اینکه رسالة منثور «آداب المشق» باباشاه اصفهانی را قطعه فروش بی‌انصافی به عنوان رسالة میرعماد تغییر نام داده تا به مبلغ بیشتری بفروشد و این رساله را به نام میرعماد فروخته است. پس از چندی محققان و خط‌شناسان و کاغذشناسان حقیقت را تشخیص دادند و مشکل مرتفع گردید. خطهایی که از باباشاه به یادگار مانده همگی در نهایت قدرت و ملاحت و شیوایی است و کمتر کسی تا کنون در خوشنویسی به او ترجیح داده شده است. باباشاه در مسافرتی که به عراق کرد در سال 996 هـ . ق در بغداد درگذشت و همانجا دفن گردید. این بیت زیبا از او است:
ز هر جا بگذرد تابوت من فریاد برخیزد که آه این مرده سنگین می‌رود پرآرزو دارد
عبدالجبّار اصفهانی: او از شاگردان طراز اوّل میرعماد و از استادان برجستة خط نستعلیق در قرن یازدهم است. آنچه او از قطعات میرعماد تقلید کرده و به خوبی از عهده برآمده است. عبدالجبّار آثار خطی زیادی دارد. وفات او در سال 1065 هـ . ق اتفاق افتاد.
نورای اصفهانی: او فرزند قاضی غلامعلی (قاضی اصفهان) است و از شاگردان معروف میرعماد به شمار می‌اید. به طوری که میرعماد خط او را به خط «رشیدا» ترجیح می‌داده و به امر شاه عباس شاهنامة زیبایی نوشت اما آخر کار از اعمال ناپسند شاه عباس نسبت به خود رنجید و راهی هندوستان شد و به سال 1070 هـ .ق در آنجا وفات یافت.
میریحیی اصفهانی: او برادر زن و شاگرد میرعماد بوده و با وجود این از شیوة «میرعلی» پیروی می‌کرده و اقلام ششگانه را از خفی تا جلی خوش می‌نوشته است. شاه عباس به او لقب میرثانی داده بود. وفاتش را به سال 1050 هـ . ق ضبط کرده‌اند. در مجموعة آقای عباس غازی که از خوشنویسان و موسیقی‌دانان و مشوّق هنرمندان اصفهان می‌باشند، قطعه نستعلیقی از او وجود دارد.
ابوتراب اصفهانی: او سالها در خدمت میرعماد تعلیم می‌گرفت و از مقامات معنوی میرعماد بهره‌مند شده بود. پس از قتل میرعماد جانشین او شد و در اندک مدتی شاگردان زیادی تربیت کرد. سال وفات او را 1072 هـ . ق نوشته‌اند. مدفن او در مسجد لنبان اصفهان است.

محمدصالح اصفهانی:محمد صالح فرزند ابوتراب از استادان و خوشنویسان مشهور خط نستعلیق و پیرو شیوه میرعماد بوده است. بسیاری از کتیبه‌های بناهای تاریخی اصفهان در اواخر دوران صفویه از جمله کتیبة بالای ایوان چهلستون و کتیبه‌های متعدد دیگر به خط اوست. محمدصالح شاعر نیز بوده و این بیت پرمعنا از اوست:

چه شد حق سعی و کجا شد سپاس چرا خلق گشتند حق ناسپاسبازگشت
محمدباقر سمسوری: محمدباقر اصفهانی اهل بلوک جی و از اعاظم نستعلیق‌‌نویسان اصفهان بوده و در عهد فتحعلیشاه و محمدشاه قاجار می‌زیسته است. او از شاگردان مکتب میرعماد بوده و کمتر کسی به خوبی او خطهای میرعماد را تقلید می‌کرده است. محمدباقر تا سال 1262 هـ . ق که تاریخ وفات عیال فتحعلیشاه است زنده بود زیرا سنگ قبر او را که مانند گوهری تابناک در تخت فولاد اصفهان می‌درخشد با خط خوش نستعلیق نوشته است.
میرزا غلامرضا اصفهانی: او از معروفترین خوشنویسان قرن اخیر بوده و در خوشنویسی شهرت بسزایی داشته است. محمدشاه قاجار او را به استادی فرزند خود گماشت.میرزا غلامرضا استاد مسّلم خط نستعلیق بوده و از «ششدانگ» تا «کتابت»، «خفی» و «غبار» را استادانه می‌نوشته و به قول یکی از خوشنویسان؛ «هم با پارو و هم با یک مو» می‌توانسته خوش‌نویسی نماید. او در شکسته‌نویسی هم قدرتی تمام داشت. در خط، «یا علی مدد» امضا می‌نموده و خطهای بسیاری از او باقی مانده است. مدتی از عمر خود را در تهران به سر برد و در سال 1307 هـ . ق همانجا درگذشت و در «صفاییة ابن بابویه» دفن گردیده است.
محراب بیک اصفهانی: او از شاگردان میرعماد و به پرهیزکاری و صفات حمیده موصوف بوده است. تاریخ وفاتش سال 1061 هـ . ق است. این خوشنویس آثار اندکی از خود به یادگار گذاشته است.
نورالدین محمد: او فرزند «تُرابا» و برادر محمدصالح اصفهانی است. نورالدین محمد، ابتدا در کتابخانه سلطنتی، در زمان شاه عباس مشغول به کار بوده و از خوشنویسان مشهور می‌باشد. وفات او به سال 1094 هـ . ق اتفاق افتاد.
میرزا عبدالجواد: میرزا عبدالجواد متخلّص به «عنقا» فرزند علی اشرف از اعیان و معاریف اصفهان بوده و در خط نستعلیق و شکسته شهرت داشته است. وی در زمان فتحعلیشاه به تعلیم شاهزادگان درباری می‌پرداخته و عمری طولانی داشته است. از عنقا آثار زیادی، از قطعات گرفته تا کتابهای نفیس به جا مانده است. وفات او به سال 1275 هـ . ق در تهران اتفاق افتاد.
میرزا عبدالرحیم افسر: او فرزند میرزا محمدعلی مسکین، شاعر اصفهانی است. افسر از خوشنویسانِ بنا,ِ دورة ظل السلطان در اصفهان بوده. نستعلیق را شیرین می‌نوشته و شاگردان زیادی داشته است.
میرزا فتح اله جلالی: جلالی از خوشنویسان نستعلیق اواخر دوران قاجاریه در اصفهان بوده است.
میرزا ابوالقاسم محمد نصیر طرب: از شاگردان افسر و فرزند کوچک همای شیرازی بوده و در خط نستعلیق شهرت داشته است. محمدنصر طرب در سال 1330 هـ . ق درگذشت.
*
شکسته نستعلیق یکی دیگر از انواع معروف خط‌نویسی می‌باشد که بسیار زیبا و به نقاشی شباهت دارد. خوشنویسان اصفهانی این رشته عبارت‌اند از:
محمد علی اصفهانی: او معاصر «شفیعا» بوده و به شیوة او کتابت می‌کرده است. در طب و شعر نیز دستی داشته و تخلص او «وفا» بوده است. اگرچه در ردیف پیشوایان خط شکسته‌اش می‌دانند، اما شهرت چندانی نداشته است. تاریخ وفات او به طور دقیق معیّن نشده اما تا سال 1161هـ . ق که تاریخ تألیف کتاب «ریاض الشعرا» بوده حیات داشته است.
میرزا کوچک اصفهانی: از معروفترین شاگردان عبدالمجید درویش طالقانی است که در شکسته‌نویسی از استادان مسلّم زمان خود بوده و خطهای بسیاری به صورت قطعه و کتاب به یادگار گذاشته است. وفات او به سال 1228 هـ . ق است.
محمدرضا اصفهانی: محمدرضا معروف به «کَر» از معاصرین و شاگردان عبدالمجید درویش بوده و در دستگاه اسماعیل سلطان خبوشانی سمت کتابت داشته و کتابهای بسیاری از جمله شاهنامة فردوسی را برای او نوشته است. سال وفات او به درستی معلوم نیست اما قطعاتی از او باقی مانده که مربوط به سال 1195 هجری می‌باشد.
معتمدالدوله میرزا عبدالوهاب نشاط: او وزیر فتحعلیشاه قاجار بوده، در شکسته‌نویسی توانا و قدرتمند بوده و گنجینة معتمد، از آثار باقی‌ماندة اوست. نسب وی به حکیم سلمان، طبیب مخصوص شاه عباس می‌رسد. معتمدالدوله از دوستان نزدیک عبدالمجید درویش بوده و عبدالمجید در خانة او اقامت داشته است. نشاط، شاعری توانا و نویسنده‌ای قدرتمند است چنانکه شهرت او بیشتر به همین هنرهاست. دیوان او تاکنون چندین بار به چاپ رسیده است. او در سال 1244 هجری درگذشت.
خواجه تاج سلمانی اصفهانی:او در زمان سلطان ابوسعید گورکانی می‌زیسته. بیشتر تذکره‌نویسان او را واضع خط تعلیق می‌دانند. تاج اگر واضع و مبتکر هم نباشد، اوّل کسی است که خط تعلیق را سر و صورتی داده و تحت قاعده درآورده تا آنجایی که هیچ مخترعی خط اختراعی خود را بدان پایه نرسانده است. وفات او به سال 897 قمری اتفاق افتاده است.
سیدعلی اکبر گلستانه: او از مشهورترین شکسته‌نویسان ایران است. پس از عبدالمجید درویش، کسی شکسته‌نویسی را به درستی و زیبایی او ننوشته است. در نوشتن خط نستعلیق هم توانایی بسیار داشته و شیوة او شیوه درویش بوده است. آثار بسیاری از خود باقی گذاشته و در شکسته‌نویسی استاد تمام عیار بوده است. گلستانه در سال 1319 قمری در حین یک عمل جراحی بدرود حیات گفت.
دکتر عبدالباقی نواب:او از پزشکان صاحب نام و استاد دانشکده پزشکی و رئیس دانشکدة ادبیات اصفهان بود. خط شکسته را به پیروی از گلستانه، استادانه و شیرین می‌نوشت. در اغلب انجمن‌های شعر و ادب شرکت داشت و از مشوقین هنرمندان اصفهان در رشته‌های مختلف بود.

تعلیق از انواع دیگر خط است. اما خطی خاص و مشکل می‌باشد. تعلیق به معنای پیچک مو است. خط تعلیق را خط «تَرَسُّل» نیز می‌نامیدند چنانکه خاقانی زلف معشوق را چنین توصیف کرده:

ای زلف تو پیچیده‌تر از خط ترسّل بر دامن زلف تو مرا دست توسّل
خوشنویسان این رشته در اصفهان عبارت‌اند از:
آقا محمدکاظم واله اصفهانی: از مشاهیر ادبا و شعرا و رجال عالی مقام اوایل دورة قاجار بوده است. نامبرده از خوشنویسان نامدار خط تعلیق و سرآمد همه خوشنویسان این رشته بوده است. علاوه بر تعلیق، نستعلیق را نیز خوش می‌نوشته. مهمتر آنکه در خط «ناخنی» که یک نوع خط مشکل و بسیار قابل توجه است، استاد بوده است. آثار ارزنده و زیبایی از این خوشنویس نزد مجموعه‌داران خطهای نفیس و موزه‌ها، به خصوص کتابخانة مجلس شورای ملّی موجود است. سنگ آرامگاه او که قبل از مرگ به وسیله خود او نوشته شده، از نفایس ارزشمند هنر خطّاطی ایران به شمار می‌رود. واله با سال 1229 هـ . ق در اصفهان وفات یافت و در تکیة «والهیه» تخت فولاد اصفهان، زیر گنبد زیبایی دفن گردیده است.
پس از سالها انتظار، مجلد «هنر و هنرمندان اصفهان» که جزئی از تاریخ مفصل و معظم اصفهان به قلم توانای استاد جلال همایی است، به زیر طبع آراسته گردیده و دریغ داشتم که زحمات آن استاد در معرفی دیگر خطاطان اصفهان، به اختصار مورد اشاره قرار نگیرد و علاقه‌مندان را به مبدأ اصلی، یعنی کتاب ارزشمند «تاریخ اصفهان» مجلد «هنر و هنرمندان» راهنمایی نکنم.- آقا زین العابدین محلاتی، از شاگردان زین‌العابدین معروف به «اشرف الکتاب» اصفهانی، نسخ‌نویس معروف بوده است. - آقا زین العابدین قزوینی، ملقب به معجزنگار و کاتب مخصوص فتحعلیشاه قاجار بوده است. - علی خان فرقانی، قرآن نویس معروف سال 1346 هـ . ق به بعد می‌باشد. - رضاقلی ادیب، نستعلیق خوش می‌نوشته و سال
1290
ه.ق وفات یافته است. - میرزا حسینقلی خان کتیبه نویس، کتیبة آرامگاه والة اصفهانی در تکیة والیه اثر اوست. - عبدالحمید ادهمی، معاصر نادرشاه افشار بوده و کتیبة مسجد «شعیا» به خط شیوای «ثلث» از اوست. - میرزا عبدالغفار پاقلعه‌یی، خوش نویس خط نستعلیق و متوفی به سال 1336 هـ . ق. - ابریشمکار اصفهانی، از نستعلیق‌نویسان مشهور بوده و تا سال 1366 هـ . ق حیات داشته است. - آقا عبدالله ارباب، برادر آیت الله حاج آقا رحیم ارباب اصفهانی و کاتب چندین قرآن نفیس می‌باشد. - سیدعلی اکبر اردستانی، نسخ نویس و از شاگردان مشهور «اشرف الکتاب» می‌باشد. - آقا میرزا ابوالقاسم، متولید سال 1296 هـ . ق است. قرآن قطع بزرگ او که به خط ثلث و به شیوة بایسنغر و الوان نوشته شده متعلق به کتابخانة مجلس شورای ملی می‌باشد
ملامهدی واثق، از خوشنویسان عصر صفویه و زمان شاه سلیمان بوده است. - ملامحمدتقی کاتب، نسخ نویس و از شاگردان «میرزا آقاجان پرتو» بوده است. - سید محمد بقا، از نسخ نویسان بنام و از شاگردان مشهور اشرف الکتاب می‌باشد که از استاد خود به دریافت لقب اشرف‌الکتابی مفتخر گردید. - محمدصالح جوشقانی اصفهانی، خوش‌نویس نستعلیق بوده و از آثار مهم او دیوان خلاق المعانی کمال‌الدین اسماعیل اصفهانی است که به شیوة میرعلی هروی نوشته است. - محمدصالح اصفهانی، از نوابغ خوشنویسان خط نستعلیق در زمان شاه سلیمان و شاه سلطان حسین صفوی بوده است. - محمدصالح خاتون آبادی، از نستعلیق نویسان زمان صفویه و از شاگردان میرعماد بوده است. - میرزا علی کاتب، متولید سال 1295 هـ . ق و از تندنویسان به نام و در خدمت اداره آمار و ثبت احوال بوده است. - عبدالله عاشور، استاد خط نسخ بوده و بیش از صد جلد قرآن کوچک نوشته است که یکی از آن قرآنها، سنة 1227 هـ . ق رقم خورده است - میرزا ابوالقاسم اصفهانی، از خوشنویسان خط نسخ است و قرآن نفیسی به خط او در کتابخانة سلطنتی موجود است. وفات او سال 1220 هـ . ق است. - میرزا محمدعلی اصفهانی، از خوشنویسان خط نسخ و ثلث قرن سیزدهم بوده است. - میرزا محمدعلی شکسته‌نویس، علاوه بر خوشنویسی شاعر و متخلص به «وفا» بوده و در دارالسلطنه اصفهان کار می‌کرده است. مرقعی به تاریخ 1126 هـ . ق از او موجود است. - محمدحسین تبریزی اصفهانی، نستعلیق‌نویس قرن دهم، که مدتی میرعماد نزد او تعلیم می‌دیده. - میرزا زین‌العابدین شکسته‌نویس، از خوشنویسان قرن دوازدهم می‌باشد. مرقعی از خط زیبای او در کتابخانة سلطنتی موجود است. - محمدرضا خاتون‌آبادی، از نستعلیق‌نویسان معاصر است و دیوان جمال‌الدین عبدالرزاق به نام او است. - سید ابوالمعانی نقیب حسینی، از خوشنویسان خط نستعلیق معاصر شاه سلطان حسین صفوی است. - صحیفی جوهری، معروف به ذوالقدر و از ثلث‌نویسان مشهور اصفهان است. کتیبة مسجد جارچی که در سال 1019 هـ . ق نوشته شده، به خط اوست. - سید محمود نقاش، از ثلث‌نویسان بنام قرن نهم می‌باشد که خط ثلث را به شیوه بایسنغر می‌‌نوشته است. - میرزا ابوتراب اصفهانی، به قولی مخترع خط شکسته نستعلیق است و به سال 1077 هـ . ق فوت کرده است. - آقا عبدالحسین شکسته‌نویس، معاصر زین‌العابدین اشرف الکتاب اصفهانی بوده است. - میرزا امین نصرآبادی، در عهد شاه سلیمان زندگی می‌کردهو خط نسخ و نستعلیق را نیکو می‌نوشته است. - شیخ حافظ اصفهانی، از کتّاب و ثلث‌نیوسان مشهور قرن هفتم بوده و از راه کتاب ارتزاق می‌نموده است. - عبدالجبار اصفهانی، از خوشنویسان مشهور خط نستعلیق و از شاگردان میرعماد بوده و در سال 1065‌‌‌هـ . ق فوت نموده است. 34- میرزا ابراهیم اصفهانی، از خوشنویسان مشهور خط نستعلیق بوده و در قرن دهم می‌زیسته است. - آقا محمدابراهیم قمی، استاد مسلّم خط نسخ در اواخر قرن یازدهم بوده است. محمد ابراهیم مجرد زندگی می‌کرده و درآمد قرآن نویسی خود را صرف دوستان و مستمندان می‌نمود. - عبدالملک عطاش اصفهانی، از مبلغان بزرگ شیعه و استاد خط ثلث کوفی بوده و در سال 500 هـ . ق وفات یافته است. - ملاعلی خطاط کوساری، از خوشنویسان به نام اواخر دورة صفویه است. ملاعلی که فتنة افغان را دیده است علاوه بر خوشنویسی از علم موسیقی بهرة کافی داشته و دارای آوازی خوش بوده است. - ابوالفتوح گلستانه، از نستعلیق‌نویسان مشهور زمان شاه سلیمان صفوی است. - سید علیخان جواهر رقم، فرزند میرزا مقیم خوش نویس می‌باشد که او خود از شاگردان میرعماد بوده استسید علیخان در محلة عباس‌آباد اصفهان ساکن بوده و سپس راهی هندوستان شد - اشرف اصفهانی، از خوشنویسان نستعلیق دربار شاه سلیمان بوده و مرقعات او در کتابخانة سلطنتی موجود است. - میرزا محمد اصفهانی، از رجال عهد فتحعلیشاه قاجار بوده و در خط نسخ سمت استادی داشته، علاوه بر این از موسیقی و شعر بهره کافی داشته و در شعر، صفائی تخلص می‌کرده است. - میرزا تقی اصفهانی دولت‌آبادی، از منشیان و مستوفیان و خوشنویسان عالی مقام زمان شاه عباس دوم است که نسخ را خوش می‌نوشته است. - ملامحمدحسین ضیاء اصفهانی، از خوشنویسان خط نستعلیق و از فضلا و شعرای عهد محمدشاه قاجار بوده است. - میرزا محمدحسین اصفهانی، از تعلیق‌نویسان بنام قرن یازدهم هجری است. میرزا محمد در اواخر عمر راهی هندوستان شد. - نورالدین محمد لاهیجی، نورالدین معروف به «نورا» از شاگردان معروف میرعماد و از مقربان درگاه شاه عباس بوده است. کتیبة زیر گنبد بزرگ مسجد شاه و کتیبة کاشی مسجد آقا نور به خط زیبای او است. نورالدین پس از قتل میرعماد، رنجیده خاطر به لاهیجان رفت اما نوازشهای شاهانه او را به اصفهان بازگردانید.
-
محمدباقر خوراسگانی اصفهانی، از خوشنویسان بنام خط ثلث و نسخ بوده است. در سال 1235 هـ . ق قرآنی به خط خوش نسخ جلی برای فتحعلیشاه قاجار نوشته که در کتابخانة سلطنتی موجود است. - فغان الدین بلبل اصفهانی، خط ثلث و رقاع و نسخ را خوش می‌نوشت و پیرو سبک علیرضا عباسی بوده است. در اوایل قرن یازدهم از قم به اصفهان آمده و ساکن شد، این شعر از او است:

بلبل به ناله بلدة قم را وداع کرد کاین شهر را ترانه ما ناپسند بود..

با تشکر