هنر خوشنویسی و نسبت آن با موسیقی اصیل ایرانی

قسمت دوم

تقدیس اعداد و حروف 

نشانه ها و تحقیقات نشان می دهد که یکی از سرچشمه های تحوّل فکری که در نظام حکمی فلسفی با ظهور شیخ شهاب الدین سهروردی عیان شد نحله دیگری در آثار فلسفی پدید آورد و کمی دیرتر با ورود مانویت شرقی و هنر کتاب آرایی آنها در دوره مغول و تیموری و سپس مکتب «هرات» در نقاشی، شاهد آن هستیم سرگذشت خوشنویسی ایرانی پس از این تحولات، باعث ابداع و ظهور خط نستعلیق «که هفتمین خط است» شد. نستعلیق از ویژگیهایی برخوردار است که با وجود تمام سوابق مشترک با خطوط پیش از خود دارای خصلت های بی همتایی است. به تعبیر دیگر در این خط آیینه تمام عیار زیبایی شناسی ایرانی نهفته است و در هیچ کجای جهان اسلام مثل و همانندی ندارد. از این رو به این خطو عروس خطوط اسلامی لقب داده انداز جمله ویژگی های این خط، اشتراک میانی آن از لحاظ غلبه (دور بر سطح) است. با وجود آنکه معیار اساس آن نیز دانگ و رعایت جهات چهارگونه است. غلبه گرایش دور بر سطح به طور راز آمیزی شرایط تغییر دائم را ایجاد کرده است. همچون شیوه موسیقی «گاتا خانی» و یا «یاراگاها» در موسیقی هند که با وجود سابقه چند هزار ساله، دائم در حال تغییر هستند. ولی در عین حالی این شیوه هنری چه در خط نستعلیق و چه در موسیقی مشابه آن که موسیقی خُسروانی است از یک نظم فکری نیز برخوردار است. همین نظرم فکری موجب پیدایش ساختاری در خط نستعلیق شده است که توان ارائه آن را غبار نویسی و کتابت خفی تا کتیبه ای جلی میسر ساخته است. چیزی که در هیچ یک از خطوط دیگر به این اندازه گسترده، بدیع و زیبا وجود ندارد.

 

 بررسی مبانی خوشنویسی در نسبت با موسیقی اصیل ایرانی:

 فواصل وزن شناسی، جمله بندی، نسبت ها و کشش هایی که د رموسیقی ایرانی گرفته می شود به طور خاصی در نوشتن نستعلیق هم اجرا می شود

. به عنوام مثال در این زمینه می توان به موارد زیر اشاره داشت:

١- کشش ها در موسیقی ایرانی معیار ثابتی ندارند و نیز در نستعلیق چنین است و بنابر حال و وضع کلمه تغییر می کند .

 

 ٢- مکث ها در موسیقی و خط نستعلیق مانند مکث یا درنگ های شعری بر اساس معنای حقیقی شعر است. حتی صدای بازگویی واژگان در لحن موسیقی منطبق با نگارش توسط خوشنویس است.

 ٣- تأکیدهای کلام در شعر که در موسیقی بر پایه تکرار و تداوم هجایی شعر است عیناً با همان وزن و تکرارهای متدوام در این خط ظاهر می شود.

- اگر ادای حالت های ندایی و اعجابی شعر در موسیقی با به کارگیری تکیه در آهنگ تجلی کند در این خط با تغییر شدت ارسالات و تشرّف و تسلط در شکل حروف اعمال می شود.

۴

۵- دور گردش نغمات، انحنا و قوس های معماری و دوایر و منحنی خط نستعلیق به طور بسیار دقیق و اعجاب انگیزی به هم منطبق هستند. آهنگ موسیقی یک گند، طاق نما و و یک گردش ملودیک، همان احساس و اندیشه و زوایا و فاصله ها و کشش هایی را داراست که قوس های خط نستعلیق. نت شاهد در موسیقی متغیر است و دائم به سوی اوج می رود. این تغییر دقیقا در نوع بازگشت سطح و حتی طرح مفرد حروف وجود دارد. یک سطر هیچ گاه کاملا به خط مستقیم مَسطر قرار نمی گیرد بلکه انتهای حروف و انتهای سطر به سمت بالا حرکت می کند.بافت موسیقی ایرانی یک بافت هموفونیک است. این بافت که از عدم محوریّت برخوردار است، به طور بسیار دقیقی در بافت خوشنویسی وجود دارد. چنانچه در هیچ صفحه ای و هیچ سطری حتی یک نقطه و یک حرف نمی توانیم ببینیم که مدار نقاط دیگر باشد. یعنی به نوعی ویژگی گرایش کثرت به وحدت و وحدت به کثرت درحال عمل است و بافتی بسیار فشرده و پر تزئین را ایجاد می کند و توجه به همه اینها آدمی را یاد نظریه حرکت و جوهریّه در حکمت متعالی می اندازد که هم زمان با اوج رواج موسیقی خسروانی و خط نستعلیق بوده است. در موسقی ایران محور گردش نغمات بسته نیست. مثلا اگر در فُرم «درآمد» از نُتِ فا شروع می شود و در پرده های دیگر دور می زند، مجدداً به «شاهد» از نُتِ سل باز می گردد. به تعبیری یک گردش کیهانی در آن وجود دارد. این دو گردش نغمه را در تمام دوایر خط نستعلیق نیز عیناً مشاهده می کنیم. در ارسالات خط و حرکت از سطح شش دانگ به نازکی غیر قابل ادراک و گردش نغمات، چشم و گوش به سوی بالاتر سوق داده می شود.

 

 

این گردش و اوج گیری را در دستگاه نوا بسیار زیبا و دل انگیز می شنویم، درست مانند جهت ها در معماری ایران. پیچیدگی تقارن ریتیم و تأخیر در ایجاد آکسان ها و عدم ثبات اجرای زمانی و وزن های ریتمیک شکسته در موسیقی، درست مانند عدم رعایت اندازه های از پیش تعیین شده کشیده ها و فراز و فرودها در سطر و مفردات خوشنویسی است. با وجود یک مبنای وضع شده در خط نستعلیق، درخطوط اساتید صاحب نام و مقامی چون میرعماد مشاهده می کنیم که تنوع و تغییر در اندازه حروف و کلمات و وزن کلی خط وجود دارد . مثلا دایره های متصل از دوایر مفرد اندکی بزرگتر است. همچنین با ملاحظه قطعات فاخر میرزا غلامرضا اصفهانی که «سونگ» استاد بزرگ چین او را ژرفت ترین هنرمند همه دوران ها نامیده است و توجه به نهاد زیبای خط پارسی به نظرم موجود در آن پی می بریم. همین عنوان در موسیقی فاخر و اصیل ایرانی و نظم پوشیده درونی ملودی های آن مصداق پیدا می کند. این نظرم که حاصل عدم قطعیت است، مانند نظام کیهانی به فرآیندهای غیر قابل پیش بینی منتهی می شود. از این روست که از ارزشهای هنرهای ایرانی پس از گذشت سالیان کاسته نمی شود. چنین هنرهایی عاری از هرگونه طرحی که مبتنی بر (سوژه) باشد و از همین روست که با تجلی و خلق این هنرها، تاثیرات معنوی در کنار لذات مادی بر مخاطب اثر جلوه گری می کند.

 

 هفته نامه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی نگاره، فرهنگ و هنر، شماره ۱۷، صفحه ۱۶، شنبه ۱۱ آذر ماه ۱۳۸۵